Avlija
Portal za kulturu, književnost i društvene teme



Magazin

23. Maj 2013.

Turistički vodič: Dobrodošli u Rožaje (Foto)

More articles by »
Written by: Redakcija
Oznake:
ibarac (Custom)

DOBRODOŠLI U ROŽAJE

 

Ako ste ljubitelj netaknute prirode, pune raznolikosti i kontrasta, Rožaje sa njegovom okolinom je pravi izbor za Vas. Na samo desetak kilometara od grada, gdje nastaje rijeka Ibar, ispod planine Hajle – planinske ljepotice sjevernih Prokletija –susrešćete se sa nedirnutom prirodom u punom sjaju.

Ibar – bistra rijeka ima šest vrela koja stvaraju čaroban pejzaž, a poseban je doživljaj ako dođete ljeti jer će Vas opiti žubor bisernih izvora, cvrkut ptica, prostranstvo neba i mirisi četinarskih zelenih šuma.

U ovom turističkom vodiču želimo da vam predstavimo srdačnost i tradicionalno poštovanje Rožajaca prema svakom dobronamjernom putniku i gostu. Želimo da vam predstavimo domaću zdravu hranu i tradicionalnu rožajsku kuhinju, ali i da Vam ponosno pokažemo prirodne ljepote Hajle, Grahovačke rijeke, Grlje… onoliko koliko to može da se dočara fotografijom. Želimo da dođete i da upoznate ovaj kraj i da odavde ponesete najljepše uspomene.

Dobrodošli u grad izvanredne prirodne ljepote i dobrih i gostoprimljivih ljudi!

Dobrodošli u Rožaje, foto: Muzafer Luboder

Dobrodošli u Rožaje, foto: Muzafer Luboder

Rožajska kotlina se pruža od Dimiškina mosta (klisure) do Golog brda i Ganića krša. U ovom dijelu ibarske doline, na njegovim zelenim terasama, na 1000 mnv smješteni su varoš Rožaje i njegova prigradska naselja.

U osnovi, tri drumske saobraćajnice čine da Rožaje ima veoma povoljan položaj u odnosu na turističke tokove prema Crnogorskom primorju. U Rožaje se može stići sa tri strane:

-putnim pravcem od Bijelog Polja preko Berana,

-putnim pravcem od Novog Pazara i Kosovske Mitrovice,

-putnim pravcem preko prevoja Kula, koji preko Peći čini vezu sa Kosovom i Metohijom i Makedonijom.

U Rožaje se dolazi sa svih strana svijeta

U Rožaje se dolazi sa svih strana svijeta

Opština Rožaje se nalazi u visokoplaninskoj kotlini, uz gornji tok rijeke Ibar, u najistočnijem dijelu Crne Gore. Kotlina je sa jugoistočne strane, prema Kosovu, okružena visokim planinama Štedim (2272), Rusolija (2381), Žljeb (2352), Sijenova (1954), Beleg (2043) i Pogled (2154). Jugozapadna granica, koja odvaja rožajsko područje od Rugove, ide vrhom Hajle, čiji najviši vrh je visok 2403 metra, i Dermandola (2119).

Granicu prema beranskoj kotlini, čine planine Smiljevica (1963), Skrivena (1688), i Kacuber (1573). Sa sjeverozapadne strane, prema Gornjem Bihoru i Pešteri, Rožaje gleda na niz relativno nižih planinskih vrhova: Turjak (1469), Vlahovi (1543), Musina jama (1655), Gradina ( 1754), Krstača (1756). Sjeveroistočnu granicu čine Vranjača (1545), Petka (1432), Markov krš (1355), Brezovica (1300), Greben (1148), Vučanske šume (1143) i Debelo brdo (1086).

Okolina Rožaja, foto: Muzafer Luboder

Okolina Rožaja, foto: Muzafer Luboder

Rožajska opština zahvata površinu od 432 km2, u kojoj prema podacima iz 2011. godine živi oko 23.000 stanovnika. Rožaje je jedina opština u Crnoj Gori koju karakteriše izrazita demografska mladost. Prosječna starost stanovništva je 31,7 godina. U gradu preovlađuju stanovnici islamske vjeroispovijesti kojih ima blizu 95%. Od tog broja 89% su Bošnjaci i 5% Albanci, dok je oko 3,5% Srba i nešto više od 1,5% Crnogoraca.

Razlog suviše malog porasta stanovništva u dvadesetom vijeku u opštini Rožaje, u odnosu na natalitet i njegovu demografsku mladost, leži u kontinuiranom iseljavanju stanovništva, a u nekoliko navrata je ono bilo večeg intenziteta: 1914, 1924. i 1992. godine.

Procjenjuje se da izvan opštine Rožaje živi više stanovnika porijeklom sa ovog prostora nego što ih ima sama opština. Iz ovog kraja stanovništvo se najčešće iseljavalo prema Turskoj, Bosni i Hercegovini, Makedoniji, Kosovu i Metohiji, a u novije vrijeme prema zapadnoevropskim zemljama: Njemačkoj, Luksemburgu, Švajcarskoj, Francuskoj…

Rožajska kotlina, foto: Damir Skarep

Rožajska kotlina, foto: Damir Skarep

Osovinu reljefa rožajskog prostora čini dolina rijeke Ibar, koja se pruža pravcem jugozapad – sjeveroistok dijeleći ga na dva dijela. Ibar je istočno od Rožaja, svojim tokom usjekao klisuru duboku preko 200 m koja je na dužini od 16,5 km gotovo neprohodna i ima karakter pravog kanjona. Ovaj kanjon predstavlja prirodnu rijetkost i ima izuzetnu ekološku vrijednost. Ibar teče kroz rožajski kraj u dužini od 30 km, sakupljajući usput brojne rječice i potoke. Najniži dio opštine leži ispod 700 mnv i nalazi se na sjeveroistočnoj granici opštine, kod mjesta Špiljani. Najviši tereni su na oko 2200 mnv i javljaju se duž južne granice opštine, u zoni planinskih vrhova. Najviši vrh je Hajla, sa svojih 2403 mnv. Tereni ispod 1000 mnv protežu se duž korita Ibra, nizvodno od Rožaja.

Izvorište Ibra, foto: Rasim Luboder

Izvorište Ibra, foto: Rasim Luboder

Hidrografija opštine Rožaje je veoma povoljna, jer gotovo čitav prostor je pokriven izvorima, potocima i rijekama. Najjači izvor je vrelo Ibra u podnožju Dermandola. Vode čitavog područja Rožaja pripadaju slivu Ibra, odnosno crnomorskom slivu, izuzev nekih pograničnih djelova. Tako se nižu rijeke: Baščanska, Grahovska, Paučinska, Bukovička, Plunčanska, Balotska, Lovnička, Lazanska, Bukeljska, Ibarac, Duboki i Biševski potok, Crnja, Županica… U opštini Rožaje nalazi se i veći broj hladnih mineralizovanih izvora od kojih su najvažniji oni u Đurenovića luke i Bašči.

Stari nišani kod Gornje džamije, Rožaje, iz foto-arhive mr Halila Markišića

Stari nišani kod Gornje džamije, Rožaje, iz foto-arhive mr Halila Markišića

Rožaje je naselje koje je nastalo u 7. vijeku naše ere. Ovdje su živjeli Iliri, Rimljani…, a nešto kasnije se naselilo slovensko stanovništvo. U bližoj okolini grada postoji nekoliko arheoloških lokaliteta iz ilirskog, rimskog i njemanjičkog perioda koji nijesu detaljno istraživani…

Staro Rožaje, 1938. godina, iz foto-arhive mr Halila Markišića

Staro Rožaje, 1938. godina, iz foto-arhive mr Halila Markišića

Turci su krajeve Bihora i Rožaja zaposjeli 1455. godine. Iz turskih popisa se vidi da je tadašnje stanovništvo bilo hrišćansko… Prema do sada poznatim podacima  Rožaje se sa sigurnošću pod sadašnjim imenom pominje od 1585. godine u defteru koji se odnosi na popis domaćinstava i sitne stoke, gdje se nabrajaju ova sela: Rožaje, Radetina, Esirđan (Sređani), Lupnica (Lovnica), Crna Krpa (Crnokrpe), Biševa (Biševo), Marina Dobra (Malin Dubrava), Bać, Zla Glava (Zloglavlje), Bukovik (Bukovica)… Prema ovom popisu u selu Rožaje živjeli su Vukman Ranko: 58 ovaca, Radin Radica: 50, Bruna Vukašin: 57, Vukmir Vučeta: 88, Marko Vukašin: 120, Vukosav Ranko: 55, Radica Vlaja: 363, sveštenik sela (Rožaja): 66 ovaca. Dakle 8 domaćinstava u selu Rožaje je posjedovalo 857 ovaca.

Iz turskih popisa 15, 16. pa i 17. vijeka vidi se da je stanovništvo u Rožajama i Bihoru bilo hrišćansko. Turski putopisac i geograf Hadži Kalfa, 17. vijek, piše da u Bihoru žive Srbi i Arbanasi (katolici), a u Rožajama samo Srbi. Od sredine 17. vijeka etnička slika se postepeno mijenjala usljed raseljavanja srpskog stanovništva. U toku 17 i početkom 18 vijeka na prostoru Rožaja i Bihora bilo je čestih buna i ratova. Austro-turski rat 1683. godine bio je po svojim žrtvama katastrofalniji od svih dotadašnjih. Stanovništvo se iselilo, pomrlo od gladi i bolesti i izginulo u ratu. Izmijenjena je etničko-konfesionalna struktura stanovništva u rožajskom, bihorskom i pešterskom kraju.

U toku 17 vijeka na prostoru Rožaja bilo je čestih upada brdskih i albanskih plemena. O tome je 1638. godine pisao osmanlijski historičar Naim. Rožaje je tada stradalo od strane Kuča i Keljmenda.

Od početka 18. vijeka rožajsko, peštersko i bihorsko područje naseljava prognano i izbjeglo katoličko i pravoslavno stanovništvo iz okolnih područja, koje je prihvatilo islam. U 18. i 19. vijeku, pod turskom vlašću, Rožaje je predstavljalo važan upravni i trgovački centar s razvijenim zanatstvom i stočnim sajmovima. Tako Ami Bue u svom putopisu iz 1837. godine kaže da Rožaje ima oko 60 kuća, džamiju i hanove. Za vrijeme turske vladavine Rožajama je, pored varošice Rožaje, pripadao i dio Bihora, Pešteri i novopazarske oblasti. Tada, 1892. godine Rožaje je obuhvatalo 81 selo. Bogatstvo koje su stekli rožajski trgovci u drugoj polovini 19. vijeka iskazano je u izreci iz tog doba ”Da Carigrad izgori, Rožaje bi ga podiglo”.

Staro Rožaje, iz foto-arhive mr Halila Markišića

Staro Rožaje, iz foto-arhive mr Halila Markišića

Rožaje i Rožajci su poznati po pružanju gostoprimstva ljudima u nevolji iz svih proteklih ratova i sukoba iz 19. i 20. vijeka, kao i po tradicionalnom dobrom međuvjerskom suživotu, međusobnom pomaganju i razumijevanju. Kao mjesto na raskrsnici, Rožaje je nazvano ”Musafirska kuća” u kojoj su samo u posljednjih 130 godina našle utočište i gostoprimstvo bosanske izbjeglice ispred austrougarske okupacije 1878. godine, izbjeglice iz Kolašina nakon 1878. godine…

Balkansko poluostrvo 1878-1912

Balkansko poluostrvo 1878-1912

Godine 1912/1913, podjelom Sandžaka, Rožaje ulazi u sastav crnogorske države, i tada gubi raniji značaj saobraćajne stanice i upravnog centra. Poseban problem je predstavljao nedostatak puteva. Stari putevi iz vremena otomansko-turske uprave odavno su prestali da služe svojoj svrsi a novi nijesu pravljeni. U ovom kraju saobraćaj se obavljao karavanima, a Rožajci su bili trgovački posrednici između Kosova i Polimlja. Nepovoljne političke promjene dovele su do smanjenja stočnog fonda i naglog siromašenja stanovništva. Brojne kuće su zapuštene, prepuštene zubu vremena. Stanovništvo se iseljavalo u Tursku… 

Krajem 1915. godine, za vrijeme povlačenja iznurene srpske vojske kroz Rožaje na putu prema Albaniji, Rožajci su joj pružili nesebičnu pomoć i gostoprimstvo pa su, u znak sjećanja i poštovanja prema ljudima ovog kraja, poslije Prvog svjetskog rata preživjeli borci u Beogradu jednoj ulici dali ime Rožajska: http://beograd.mapa.in.rs/ulice/rozajska-savski-venac

Rožajska ulica u Beogradu

Rožajska ulica u Beogradu

Period austrougarske okupacije ovih krajeva od 1915. do 1918. godine smatra se za jedan od najtežih perioda u historiji življa ovog kraja. Nastupile su tzv. ”gladne švapske godine”, stanovništvo je umiralo od epidemije tifusa i kolere.

Godine 1917. austrijske vlasti su mobilisale veći broj ljudi iz rožajskog kraja (tzv. đurumlije) i poslale ih u rat na Karpate. Mali broj ih se vratio kući.

Oktobra 1918. godine srpska vojska je preuzela rožajski kraj od Austrougara, da bi iste godine bila stvorena kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca (SHS). Između dva svjetska rata vladala je vjerska i nacionalna neravnopravnost, siromaštvo, nepismenost…

Gornja džamija u Rožajama, iz foto-arhive mr Halila Markišića

Gornja džamija u Rožajama, iz foto-arhive mr Halila Markišića

Rožaje je tridesetih godina imalo neznatnu ekonomsku ulogu, čaršija je služila samo za najnužnije lokalne potrebe. Ljudi su, spremajući se za odlazak u Tursku, u bescijenje prodavali zemljište…

I pored siromaštva i drugih teškoća, godine 1937, na inicijativu Hivzije Ćatovića, u prostorijama Vakufske kafane u Gornjoj čaršiji, osnovana je Narodna knjižnica sa čitaonicom koja je okupljala članove Kulturno – umjetničkog društva ali i članove fudbalskog kluba. Društvo je aktivno radilo do početka Drugog svjetskog rata.

Staro Rožaje: Gornja čaršija koje više nema

Staro Rožaje: Gornja čaršija koje više nema

aprilu 1941. godine rožajski kraj su okupirali Njemci i Italijani. Stanovnistvo na području rožajske opštine je 1943. godine pružilo utočište izbjeglicama iz Donjeg Bihora, a bilo je izbjeglica i iz istočne Bosne. Iste ratne godine Bošnjaci su u svoje kuće smjestili i rožajske pravoslavce koje su napale lokalne bande zbog odmazde za zločine Limsko-sandžačkog četničkog odreda ali i zbog pljačke stoke rožajskih pravoslavaca. Takva komšijska solidarnost i međusobno spašavanje u ratovima je tradicija u ovom kraju.

avgustu 1943. godine rožajci su formirali partizansku četu i ilegalni narodno-oslobodilački odbor. Rožajski komunisti u oktobru 1943. godine odlaze u šumu i formiraju Rožajski partizanski odred…

Mustafa Pećanin

Mustafa Pećanin

U prijepoljskoj bici, decembra 1943. godine, izginuli su rožajski proleteri Dedo Šehović, Jaho Kurtagić, Hilmo Zejnelagić, Ramo Zejnelagić i Mustafa Pećanin. Iljaza Hadžipećanina su, kao ilegalca u Peći, uhvatili i objesili Njemci, dok je Hivzija Ćatović poginuo kod Berana 1944. godine… U toku Narodno-oslobodilačke borbe u Rožajama i okolini poginulo je 55 boraca, 65 boraca je teško ranjeno, ostalo je 87 ratne siročadi i bilo je 76 žrtava fašističkog terora.

Rožaje je u Drugom svjetskom ratu oslobođeno 30. septembra 1944. godine, u borbama koje su trajale mjesec i po dana. Od tada je počelo novo razdoblje u razvitku grada i njegove okoline…

‘’Rožajci su najbolji narod na svetu’‘ - Nataša Kandić, predsjednica Fonda za humanitarno pravo iz Beograda

‘’Rožajci su najbolji narod na svetu’‘ – Nataša Kandić,
predsjednica Fonda za humanitarno pravo iz Beograda

U toku krvavog raspada Jugoslavije u posljednjoj deceniji 20. vijeka, Rožajci su 1992. i 1993. godine, prihvatali i pomagali hiljade i hiljade izbjeglica iz Bosne i Hercegovine, kao i 1999. godine izbjeglice sa Kosova…

Pogled na Rožaje, foto: Dženeta Luboder

Pogled na Rožaje, foto: Dženeta Luboder

Panorama Rožaja, foto: Damir Skarep

Panorama Rožaja, foto: Damir Skarep

…Mijenjali su se carstva, kraljevstva i države, a Rožaje je opstajalo u zelenoj dolini Ibra okruženo šumovitim planinama pod zvjezdanim nebom. A stara kasaba Rožaje postupno je izrasla u mali moderan grad sa velikim srcem.

Staro Rožaje: Gornja čaršija, iz foto-arhive mr Halila Markišića

Staro Rožaje: Gornja čaršija, iz foto-arhive mr Halila Markišića

Rožaje je imalo sve odlike orijentalne kasabe: džamije, munare, turbe, han, kule, čardake i sokake. Varoš se razvijala oko dva jezgra, starijeg u Gornjoj čaršiji, oko tvrđave koja je srušena i više ne postoji, i mlađeg oko Ganića kule. Na čaršiju su se nastavljale mahale, podijeljene po plemenima: Kučanska, Kurtagića, Agovića, Zejenelagića, Agića, Kovačka…

U pravcima mahala  su se pružali kaldrmisani sokaci. U mahalama su kuće bile razbacane  po prostranim avlijama. Kuće su uglavnom bile na  dva sprata, prvi sprat od kamena ili drvenih greda, a gornji od čatme. Sve su kuće bile pokrivene drvenim daskama-šindrom. Nažalost, veoma mali broj kuća je očuvan, a restauracija nije u potpunosti obavljena u stilu koji je nekada preovladavao. Veći dio je prepušten zubu vremena, i pred našim očima nestaju objekti od izuzetne ljepote i kulturno-historijske vrijednosti.

Ganića kula, Rožaje. Foto-erhiv mr Halila Markišića

Ganića kula, Rožaje, foto-arhiv mr Halila Markišića

Ganića kula, sagrađena je 1797. godine na krajnjem sjeveroistoku Rožaja u podnožju Ganića krša, na lijevoj strani rijeke Ibar. Kula je sagrađena kao utvrđenje za odbranu od Karađorđevih ustanika i prvobitna namjena joj je bila da bude vojno utvrđenje, dok je kasnije služila za stanovanje porodice Ganića, islamiziranih Kuča koji su 130 godina davali činovnike osmanlijskoj upravi u Rožajama.

Ganića kula, foto Muhamed Skarep

Ganića kula 1969. godina, foto: Muhamed Skarep

Kula je sagrađena od kamena i drvenog materijala, spoljašnjih dimenzija 8 x 8 m. Debljina temelja kule iznosi 1,2 m. Dio kule sagrađen od kamena sastojao se od podruma, prizemlja i sprata. Drveni drugi sprat – čardak, nešto je širi od kamenih zidova, što kuli daje posebnu ljepotu, a u prvo vrijeme je služio za spavanje ratnika. Kasnije su oba sprata služila za stanovanje. Tokom vremena kula je izgubila svoj značaj. Znatna oštećenja je doživjela u zemljotresu iz 1979. godine, da bi 2005. godine počela njena obnova u pvobitnom obliku.

Ganića kula, 1972. god; foto: Ahmet Ademagić, iz foto-arhive mr Halila Ademagića

Ganića kula, 1972. god; foto: Ahmet Ademagić, iz foto-arhive mr Halila Markišića

Kučanska džamija, podignuta je 1779. godine. Njen autentični oblik i pored revitalizacije, sačuvan je do današnjih dana. Po svojoj arhitekturi i graditeljstvu odslikava sredinu u kojoj se nalazi. Dobila je ime po Kučanskoj mahali u kojoj je smještena. Crtež: Zoran Petrović, 1969.

Kučanska džamija, podignuta je 1779. godine. Njen autentični oblik i pored revitalizacije, sačuvan je do današnjih dana. Po svojoj arhitekturi i graditeljstvu odslikava sredinu u kojoj se nalazi. Dobila je ime po Kučanskoj mahali u kojoj je smještena. Crtež: Zoran Petrović, 1969.

Biševska džamija, sagrađena je 1820. godine. Podigao ju je hadži Mujaga Biševac. Unutrašnjost džamije obiluje bogatim ukrasima u duborezu. Zidana je od kamena, zidova debelih preko 80 cm. Iako su u više navrata vršene popravke, sačuvan je njen autentični izgled.

Kuća Pepića, foto: Damir Skarep

Kuća Pepića, foto: Damir Skarep

 Kuća Pepića, kao tipična predstavnica starih porodičnih kuća jeste i kuća Džemka Ganića, koju je otkupio i revitalizovao Pepić Hilmo sa suprugom Evom Helverich-Pepić, kustosom muzeja u Lihtenštajnu. Bračni par Pepić je dao značajan doprinos očuvanju kulturne baštine rožajskog kraja. Ova kuća je podignuta polovinom 19. vijeka, uređena je u orijentalnom stilu iz turskog vremena sa težnjom da sačuva specifičan tip rožajske kuće. Kuća Pepića je jedini privatni muzej u Rožajama u kome se čuvaju izuzetno vrijedni eksponati iz osmanlijskog vremena. Posebno se ističe zbirka narodnih rukotvorina ovoga kraja, od kojih su po ljepoti i vrijednosti poznate mahrame i ćilimi.

Spomenik palim borcima u Narodno – oslobodilačkoj borbi u Drugom svjetskom ratu. Foto: Rasim Luboder

Spomenik palim borcima u Narodno – oslobodilačkoj borbi u II svjetskom ratu. Foto: Rasim Luboder

Godine 1974. povodom tridesetogodišnjice oslobođenja Rožaja, u parku pored hotela ”Rožaje” podignut je spomenik palim borcima u Narodno – oslobodilačkoj borbi u Drugom svjetskom ratu, prema projektu arhitekte Šefćeta Pećanina i slikara Hilmije Ćatovića.

‘’Poznata je činjenica da su u rožajskom kraju pripadnici različitih vjeroispovijesti (muslimani i pravoslavci) pomagali jedni drugima izgradnju Bogomolja’‘ - Zaim Azemović, književnik iz Rožaja.

‘’Poznata je činjenica da su u rožajskom kraju pripadnici različitih vjeroispovijesti (muslimani i pravoslavci) pomagali jedni drugima izgradnju Bogomolja’‘ – Zaim Azemović, književnik iz Rožaja.

Pjesnik Murat-aga Kurtagić rođen je oko 1913. godine u selu Crvsko na Pešteru. Nakon Prvog svjetskog rata razbojnici su mu strijeljali oca i šestoro očeve braće. Majka mu se preudala, pa je kao mališan od 6-7 godina, zajedno sa dva mlađa brata ostao siroče, ”više gladno no sito”. Siročad je k sebi primio djed im Abdul Kurtagić, izvanredni guslar. Od njega je Murat učio epske pjesme već kao malo dijete. Muratova tragedija kao da je Božijom pravednošću spasila za potomstvo potpuno izvorne epske pjesme iz 19. vijeka.

Albert Bates Lord, slavni harvardski naučnik i najveći poznavalac bošnjačke epike, tvrdio je da je Murat Kurtagić najbolji pjevač koga je sreo. I Marina i Zlatan Čolaković, koji su sakupili 22 Kurtagićeve pjesme, smatraju da je, uz Avda Međedovića ”sandžačkog Homera”, Kurtagić najznačajniji bošnjački epski pjesnik. Takođe i rožajski pisac Zaim Azemović, koji je istraživao epsku narodnu poeziju Sandžaka, zaključio je da je fond zapamćenih stihova Muratage Kurtagića bio blizu 100.000, (mogao je osam sati bez odmora da uz gusle kazuje pjesmu).

I u Perijevoj zbirci se naglašava da Murat-aga zna 200 epskih narodnih pjesama napamet. Na širem području Rožaja, Kurtagić je bio poznata i omiljena ličnost. Murat Kurtagić je umro 1999. godine.

Dr Zlatan Čolaković, Murat-aga Kurtagić i Zaim Azemović. Foto: Zlatancolakovic.com

Dr Zlatan Čolaković, Murat-aga Kurtagić i Zaim Azemović. Foto: Zlatancolakovic.com

Ćilimarstvo je u rožajskom kraju od najstarijih vremena bilo važan dio kućne radinosti. Osnov za to je bogatstvo u vuni, od koje se tkaju ćilimi, s obzirom da su seoska domaćinstva u ovom kraju, što se vidi iz tadašnjih popisa stoke, držala od 30 do 100 i više ovaca. Ćilim je sačinjavao glavni dio djevojačke spreme i svaka je kuća bila u neku ruku mala radionica.

Tradicija koja je nestala: tkanje ćilima

Tradicija koja je nestala: tkanje ćilima

Od ostalih prostirki najpoznatije su, pored ćilima, staze, čerge i sedžade koje se i danas izrađuju i prodaju u improvizovanom kiosku pored magistralnog puta Rožaje – Novi Pazar u selu Draga. Turisti na putu ka jugu Crne Gore, pogotovo u ljetnjoj sezoni, često navrate da kupe komad ove izuzetne tkanine.

Posebno otkrovenje za turiste predstavljeju tkane i vezene mahrame sa gradskog i seoskog područja ovog kraja, gdje je narodna umjetnost djevojaka i žena naročito došla do izražaja. Ove vrijedne rukotvorine danas su prava rjetkost i veoma su tražene.

Predmeti od drveta kao što su peštahte, kolijevke, gusle, kudelje, vretena, kovčezi i slično, oblikom i pojedinim ornamentima u duborezu nose oznake originalnosti narodne umjetnosti.

Folklorni ansambl ''Rožaje'' njeguje narodne igre i pjesme sa područja Sandžaka i sa svojim bogatim repertoarom na najbolji način predstavlja Rožaje na brojnim gostovanjima u zemlji i svijetu. Foto: D. Skarep

Folklorni ansambl ”Rožaje” njeguje narodne igre i pjesme sa područja Sandžaka i sa svojim bogatim repertoarom predstavlja Rožaje na brojnim gostovanjima u zemlji i svijetu. Foto: Damir Skarep

U novom objektu koji je po uzoru na Ganića kulu iz 1797. građen 1990-tih godine na drugoj lokaciji, u blizini Osnovne škole ”Mustafa Pećanin”, danas se nalazi zavičajni muzej ”Ganića kula”. U zavičajnom muzeju se nalaze brojni vrijedni eksponati koji reprezentuju kulturnu baštinu Rožaja. Između ostalog, tu se nalaze kolekcije narodnih rukotvorina, kolekcije muške i ženske narodne nošnje u Rožajama iz 18. i 19. vijeka, kolekcije stare odjeće, kolekcije predmeta od drveta upotrebljavanih u seoskim domaćinstvima, kolekcija bakarnog posuđa, rukopisi vrijednih knjiga iz osmanlijskog perioda, oružje, nakit… Zavičajni muzej ”Ganića kula” nalazi se nedaleko od centra grada i nezaobilazno je mjesto za sve koji istinski žele da osjete dah prohujalih vremena.

Detalj iz privatnog muzeja ''Kuća Pepića'', foto: Damir Skarep

Detalj iz privatnog muzeja ”Kuća Pepića”, foto: Damir Skarep

Katun Bandžov zimi, foto: Damir Skarep

Katun Bandžov zimi, foto: Damir Skarep

Postoji anegdota da su jednog turskog askera (vojnika), koji je služio vojsku u Rožajama za vrijeme Osmanlija, pri povratku u Istanbul zapitali koliko ljeto traje u tim krajevima gdje je služio, a on odgovori: “Bio sam u Rožajama jedanaest mjeseci, a ljeto ne dođe. Ne znam da li je tamo ljeto došlo ovog dvanaestog mjeseca”.

Zimska panorama Rožaja, foto: Damir Skarep

Zimska panorama Rožaja, foto: Damir Skarep

Zbog visokih planina koje ga okružuju, koje sprečavaju velika strujanja vazduha, rožajsko područje ima specifičnu planinsku klimu koja je najbliža sandžačkom umjerenotoplom varijetetu. Srednjomjesečne najniže temperature su u januaru (-4,5oC), najviše u julu (15,5oC), a srednja godišnja temperatura iznosi 6,3oC. Kiša je najobilnija u maju, a potom u oktobru i novembru. Najviše je oblačnosti u novembru, decembru i januaru, a najviše vedrih dana u avgustu (10), u julu i oktobru (9). Srednji datum prvog snijega je 16. novembar, a posljednji 1. maja. Planina Hajla se prva zabijeli. Sniježni pokrivač se zadržava veoma dugo, od decembra do marta u gradu i do kraja maja na Hajli i Štedimu.

Planinarenje zimi, foto: Damir Skarep

Planinarenje zimi, foto: Damir Skarep

‘’…Ali nas još ljepši pogled očekivaše na drugoj strani kad počesmo da se spuštamo u Rožaje. Ova pogranična stanica, podignuta od brvana iz svoje šume, leži na dnu duboke doline ‘’na vodi i iz vode’‘ Ibra koji je ovdje, blizu svoga izvora, snažan planinski potok. Upravo pred nama diže se vis Hajla, sad pozlačen suncem koje zalazeći bacaše zrake na njegov snijeg, a i s jedne i s druge strane otvara se planina te se ukazuju pašnjaci i livade pokrivene stadima i čistine s plastovima sijena…’‘

(Iz putopisa Mis Mekenzi i Mis Irbi po slovenskim zemljama Turske u Evropi iz 1863.)

Pogled na Ahmicu, foto Damir Skarep

Pogled na Ahmicu, foto Damir Skarep

Rožajske planine su bogate šumama i prostranim pašnjacima. Još imaju divlju, netaknutu ljepotu, još nezagađene vode koje su bogate ribama. Planinska lovišta su bogata raznom divljaći. Među prirodnim ljepotama Rožaja pravi je biser planina Hajla koja je najviši masiv sjevernog dijela Prokletija, sa pravcem pružanja jugoistok – sjeverozapad. Turistička vrijednost Hajle je prvenstveno u složenim oblicima reljefa, raščlanjenosti i visinskim elementima, endemičnim biljkama, kao i u neponovljivoj ljepoti, surovoj prirodi i prirodnim rijetkostima i zanimljivostima, tako da se ova planina kao cjelina, po reljefnim formama i sadržaju, može smatrati jednom od najljepših planina Crne Gore.

Opština Rožaje je najšumovitija oblast Balkanskog poluostrva, tako da veoma značajan prirodni potencijal predstavljaju šume. Od 432 km2 površine, preko 48% je obraslo šumom ili šumskim zemljištem. Prostrani kompleksi šuma sastoje se od smrčeve šume koja počinje neposredno iz korita Ibra i dopire do 1800 metara. Na smrčevu šumu se nastavlja region niskog bora, koji se često penje do planinskih vrhova Hajle, Štedima, Rusulije, Žljeba i Sijenove.

Po šumama i gorama naše zemlje ponosne... Foto: Damir Skarep

Po šumama i gorama naše zemlje ponosne… Foto: Damir Skarep

Na Hajli su skoncentrisane, kao u nekom botaničkom vrtu, mnogobrojne i interesantne vrste naše i balkanske flore. Geološki sastav i klima uslovili su bogatstvo biljnog svijeta na Hajli, među kojima ima više stenoendemičnih vrsta kao što su molika-Pinus peuce, ibrišim karanfil-Dianthus superbus, penterov jedič-Aconitum pendtneri, šilićeva slatkovina-Hedysarum silicii, snježni runolist-Leontopodium nivale, blečićeva vulfenija-Wulfenija blecicii

Na prostranstvima rožajske opštine, zahvaljujući geografskom položaju, reljefu i podlozi, rastu brojne vrste jestivih i ljekovitih biljaka, šumskih plodova i gljiva. Dovoljno je spomenuti borovnice kojih ima u izobilju, zatim šipurak, kleku, šumsku jagodu, kupinu…

Na travnatim proplancima i livadama raste raznobojno i aromatično planinsko cvijeće, ljekovito bilje… Od ranog proljeća do kasne jeseni smjenjuju se smrčak, vrganj, lisičarka, a stotine tona gljiva odavde kreće u svijet.

Izmaglica na planini, foto: Damir Skarep

Izmaglica na planini, foto: Damir Skarep

“Priča se da je Džaro, bogati predak današnjih stanovnika sela Balotiće imao više stotina ovaca koje su imale ispašu u planini. Da bi mlijeko od stanova, gdje su ljeti ovce bile na ispaši dopremao do kuće u Balotićima gdje se mlijeko sirilo, napravio je mljekovod duži od dva kilometra. Varenika se sirila u jednoj ogromnoj kaci od malikovog drveta…”

Ovce i jagnjad, foto: Damir Skarep

Ovce i jagnjad, foto: Damir Skarep

Rožaje se dugo izdržavalo od otkupa, uzgoja i prodaje stoke, kao i proizvodnje i prodaje mlječnih proizvoda koji su izvoženi u susjedne regije. Nadaleko je poznat rožajski planinski sir, kajmak, pršuta i sudžuk, pčelinji livadski i šumski med… Najveći kompleksi livada i pašnjaka su na Vlahovima i Gradini, i s pravom se one uvršćuju u stočarske planine. Na njima se, pored ovaca iz rožajskog kraja, tokom ljeta do kasno u jesen napasaju i buljuci ovaca iz Metohije i obližnjeg Gornjeg Bihora.

Teritorija opštine Rožaje spada u najbolje očuvane sredine u Crnoj Gori i ima izuzetne turističke potencijale. Rijetko naseljeni planinsko – stočarski predjeli obiluju zelenim pejzažima: šumama, pašnjacima, zdravom planinskom klimom, bistrim izvorima, prekrasnom rječnom dolinom, veličanstvenim kanjonom Ibra, atraktivnim stočarskim kućicama i odličnim skijaškim terenima pokrivenim snijegom po nekoliko mjeseci. Izvorište rijeke Ibra, katun Bandžov, Turjak, Grlja, Grahovačka rijeka, jezero Rujište ispod Gospođinog vrha… najposjećenije su turističke destinacije u rožajskom kraju.

Konji, foto: Muzafer Luboder

Konji, foto: Muzafer Luboder

Rožajska sela su oaze mira, tišine i netaknute prirode. Izgradnjom vikend naselja od brvnara, ova veličanstvena priroda je postala dostupna gostima sa strane. Očuvana priroda, tradicionalno seosko gostoprimstvo, zdrava hrana – čine osnovu ponude, tako da Rožaje predstavlja atraktivnu kombinaciju seoskog i eko-turizma.

Planinska prostranstva Hajle daruju svakom posjetiocu neponovljiv doživljaj prilikom savlađivanja planinske divlje klime i osvajanja vrhova. Planinari i alpinisti iz Srbije, prije osvajanja visokih svjetskih vrhova, u toku zime dolaze na Hajlu, da bi se aklimatizovali i pripremili za poteškoće u savlađivanju uspona.

Poznati alpinista Safet-Ćako Mavrić iz Planinarskog društva ”Sandžak” iz Novog Pazara, često je boravio na Hajli prije osvajanja brojnih svjetskih vrhova, gdje je i nesrećno izgubio život 6. januara 1997. godine. U znak sjećanja na dobrog druga, prijatelja i alpinistu, svake godine drugog vikenda u januaru Rožajci organizuju Memorijalni pohod na Hajlu “Safet-Ćako Mavrić”, u kojem učestvuju brojni planinari iz bivše Jugoslavije.

Turistički vodič i mapa: Dobrodošli u Rožaje, foto: Rasim Luboder

Turistički vodič i mapa: Dobrodošli u Rožaje, foto: Rasim Luboder

Practical map of Hajla´s mountain ridge, with approaching routes. Foto: Summitpost.org

Practical map of Hajla´s mountain ridge, with approaching routes. Foto: Summitpost.org

Sa asfaltne ceste Rožaje – Kula - Peć, na osmom kilometru od Rožaja, treba autom skrenuti na šumski put kojim se ide uz Bukeljsku rijeku, oko 10 km kroz četinarsku šumu, do sela Gornji Bukelj (1450 mnv) odnosno Pas Hajla (1760), gdje se završava makadamski put i počinje šumska staza kojom se ka jugu savlađuje oko 300 m visinske razlike do prevoja raskrsnice Mala gora (2065 mnv). Od Male gore, prema sjeverozapadu, spušta se markirana staza do doline Brahim brijeg (1810 mnv) i dalje, do sela - katuna Bandžov i planinarskog doma (1479 mnv).

Drugi pravac je od prevoja raskrsnice Mala gora ka vrhu Hajla. U smjeru juga ide markirana staza koja vodi do vršnog grebena Hajle, iznad prevoja Ćafa Hajle. Zatim, prateći stalno vršni greben, pravac skreće u smjeru sjeverozapada vodeći do najvišeg vrha Hajle (2403 mnv). Sa najvisočijeg vrha se livadama i šumarcima kreće upravcu sjeverozapada do drugog vrha Vranovačka Hajla (2281 mnv) i, konačno do Dermandola (Maja Dramadol) - trećeg vrha na 2119 mnv.

Katun Bandžov, foto: Damir Skarep

Katun Bandžov, foto: Damir Skarep

Do sela – katuna Bandžov može se doći iz grada tako što se uz Ibarac ide do kraja sela Halilovića, a onda se markiranom stazom preko šume stiže do Bandžova i planinarskog doma. Odatle se markiranom stazom, u pravcu jugoistoka, izlazi do visoravni Brahim brijeg. Od napuštenih koliba se može popeti na vrh Hajle iz dva pravca:

-prvim, tako što će se nastaviti put markiranom stazom ispod stjenovitog zida Hajle jugoistočno do prevoja Mala gora. Od Male gore u smjeru juga ka vrhu vodi markirana staza do vršnog grebena Hajle, iznad prevoja Ćafa Hajle. Onda se prati vršni greben skrećući sjeverozapadno do najvišeg vrha Hajle na 2403 mnv.

-drugim, od izvora na Brahim brijegu stiže se na najvisočiji vrh Hajle tako što se prema zapadu stazom ide koritastom uvalom, pa onda grebenom do Žutog kamena - Rupe (2075 mnv). Planinarenje se nastavlja do vrha Vranovačke Hajle, a odatle u smjeru jugoistoka do najvišeg vrha Hajle na 2403 mnv.

Katun Bandžov, foto: Damir Skarep

Katun Bandžov, foto: Damir Skarep

Do sela – katuna Bandžov takođe se može doći pješke, biciklom ili vozilom, putem koji skreće lijevo sa magistrale Rožaje – Berane, od Dimiškinog mosta. Ovaj put vodi prema vrelu Ibra, pa prije izvora skreće do sela Bandžov.

Ispod planine Hajle, ljepotice rožajskog kraja, nalazi se selo Bandžov. Zbog odlaska stanovništva u grad stanovnici ovog sela manje se bave poljoprivredom, pa je pretvoreno u katun. Osnovne prirodne vrijednosti ovog kraja ogledaju se u nadmorskoj visini, izvornoj, čistoj i zdravoj prirodi, u raznovrsnosti reljefa, bogatstvu biljnog i životinjskog svijeta i u izuzetnim hidrografskim motivima.

Područje oko Bandžova, kao i čitave Hajle, odlikuje se posebnom ljepotom, raznovršnošću i bogatstvom flore. Od Bandžova prema Brahimbrijegu, Biser vodi i Dermandolu, planinarske i čobanske staze prolaze kroz veličanstvenu šumu smrče i molike, preko subalpinskih i alpinskih pašnjaka, kroz vrištine borovnica, planinskih ruža i ribizle, preko cvjetnih kamenjara i ispod, raznim cvjetovima, okićenih stijena.

Runolist, foto: Damir Skarep

Runolist, foto: Damir Skarep

Na planinama rožajskog kraja rastu mnoge rijetke, endemične i reliktne biljke: sniježni runolist (simbol planinara), blećićeva vulfenija, šilićeva slatkovina (endem Hajle), penterov jedić, pančićev kostolom, alpski zvjezdan, šarski kostolom, ljupka ljubićica, žuta lincura, albanski ljiljan, apeninski petoprst, dinarski dimak, bugarski blaženak i brojne druge. U kanjonu Košutanske Grlje, nedaleko od Bandžova, raste veoma interesantna biljka, tercijarni relikt, srpska ramondija (Ramonda serbica). Zbog svoje ljepote, značaja, rijetkosti ili ugroženosti ove biljke se nalaze pod zaštitom države.

Hajla kao botanička bašta, foto: Damir Skarep

Hajla kao botanička bašta, foto: Damir Skarep

“Stariji ljudi koji su podosta svijeta obišli tvrde da nigdje nema ukusnijeg sira, mesa i mlijeka no sa Pešteri i rožajskih planina, niti ljepšega hljeba od rožajskog i novopazarskog. Turski sultan je za to čuo i neredio je pekarima da mu ispeku takav hljeb, a oni mu odgovoriše: “Čestiti care, učini da u blizini Istanbula izviru Ibar i Raška, pa će i naš hljeb biti kao rožajski i novopazarski, jer je taj ukus od vode!” 

Rožajci su tradicionalno gostoprimljiv narod, dobri i pažljivi domaćini. U prošlosti je svaka imućnija kuća imala musafirsku (gostinsku) sobu. U gostinskoj sobi niko od ukućana obično nije spavao, već je ta soba bila uredno pospremljena da u svako doba dana i noći prihvati gosta – namjernika. Po tradiciji bi se na sofru (sto za ručavanje) postavljala kašika više za mogućeg gosta, a kada bi se dočekivao gost širom bi se otvarala visoka avlijska kapija. Gost se smještao ”na vrh sobe”, na najbolje i najpreglednije mjesto, i bio bi nuđen najboljom hranom i pićem koji bi se našli u kući, jer je vladalo uvjerenje da se gost ne smije pustiti da ode iz kuće gladan. Domaćin i svi ukućani bi se trudili da se gost osjeća prijatno ”kao kod svoje kuće”.

jufke (Custom)

Spremanje jufki, foto: Muzafer Luboder

jufke2 (Custom)

Jufke sa suhim mesom, foto: Muzafer Luboder

P1220892 (Custom)

Priprema masenice koja se peče pod sač kat po kat, foto: Muzafer Luboder

Masenica spremna za jelo, foto: Muzafer Luboder

Masenica spremna za jelo, foto: Muzafer Luboder

avlija.facebook (Custom)Tekst priredili: mr H. Markišić i H. Luboder, Dobrodošli u Rožaje – turistički vodič, 2007.

Istaknuta slika: Pogled na dio Rožaja, foto: Muzafer Luboder



About the Author

Redakcija
Redakcija





 
 

 
sa2

Stare slike Sarajeva (FOTO)

Prisjetimo se glavnoga grada Bosne i Hercegovine, onako kako je izgledao birvaktile, jednom davno.  Novinar stranice Sarajevo Grad je napravio foto-album starih slika Sarajeva od 242 slike izuzetnih vrijednosti, od kojih su ...
by Redakcija
 

 
 
FOTO: Svetlana Kokanović, Novi Sad

Foto priča Svetlane Kokanović: Čekaj me i ja ću sigurno doći

Светлана Кокановић, професорица руског језика и књижевности и заљубљеник у фотографију послала нам је уз своје јесење фото...
by Redakcija
 

 
 
ezan-sa-begove-dzamije-07-2013-1 (Custom)

Mehmed Meša Delić: Ezan – poziv

Kolika je veličina i značaj ezana, u kojim prilikama se uči i kakvo bi trebalo biti ponašanje za vrijeme učenja ezana? Riječ ezan dolazi od arapskog glagola ezzene, juezzinu, muezzinun, a znači objaviti, pozivati na moli...
by Redakcija
 

 

 
cestitka (Custom)

Mehmed Meša Delić: U susret ramazanskom bajramu

Evo, polahko ali sigurno stiže ramazanski bajram 28. jula 2014. godine. Vidim ga kako se lagahno penje i spušta sokacima Mostara, Goražda, Višegrada, Tuzle, Travnika, Tešnja, Maglaja…, kako obilazi stare mubarekom us...
by Redakcija
 

 
Konkursi regiona
 
internetkomentari (Custom)

Komentari na domaćim i regionalnim Internet portalima – leglo neciviliziranog ponašanja i mržnje

Jedna od najvećih prednosti Interneta, u odnosu na druge medije, jesu brojne mogućnosti interakcije sa sadržajem Internet stranica. Čitatelj ili gledatelj (konzument, glasi isprazni marketinški naziv) određenog sadržaja ...
by Redakcija
 

 




Konkursi regiona

0 Comments


Be the first to comment!


Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *

Možete koristiti ove HTML oznake i atribute: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>