Avlija
Portal za kulturu, književnost i društvene teme



Stari tekstovi

6. Septembra 2015.
 

Ejup Mušović: Novopazarski Jevreji

More articles by »
Written by: Redakcija
Oznake:

Jevreji su davnašnji stanovnici Novog Pazara i u etnički različitom sastavu stanovnika grada na Raški oni su igrali vrlo značajnu ulogu u privrednom životu ovog grada, osobito u posljednjim stoljećima, određenije – od onog vremena kada su prestali da postoje Dubrovčani kao stanovnici Novog Pazara. Novopazarski Jevreji su Sefardi i u Novi Pazar su došli iz Sarajeva. Tome ide u prilog i činjenica da su sve do Prvog svjetskog rata znali da govore španski isto kao i oni u Sarajevu. O vremenu doseljavanja Jevreja u Novi Pazar nemamo tačnih podataka. Koliko je do sada poznato, oni se ovdje prvi put pominju u XVIII vijeku. Međutim, može se pretpostaviti da je Jevreja u Novom Pazaru moralo biti mnogo prije, moguće još u XVI vijeku. No, i oni su se, poput drugih žitelja Novog Pazara, u brojnim i čestim seobama selili, o čemu nam govore i oni statistički podaci koje posjedujemo o novopazarskim Jevrejima iz XIX vijeka.

Novi Pazar je od svog osnivanja (1461. godine), a osobito u XVI i XVII vijeku, bio veliki trgovački grad do koga su dolazile skoro najvažnije srednjobalkanske komunikacije: Dubrovački, Bosanski i Zetski (jednim dijelom) put, da bi se odavde račvali u nekoliko pravaca koji su vodili ka istoku – prema Solunu, Sofiji i Carigradu, i na sjeveru prema Beogradu. Trgovina koja se tim putevima odvijala preko Novog Pazara bila je vrlo obimna i to je glavni razlog što je Novi Pazar izrastao u vrlo veliki i značajan privredni centar. Tako je u XVII vijeku bio jedan od najvećih gradova na srednjem Balkanu, a u Bosanskom pašaluku, kome je tada administrativno pripadao, bio je drugi grad po veličini, odmah iza Sarajeva. Jevreji su takve, da kažemo, velike trgovačke centre, gdje se živjelo od trgovine, vrlo rano naseljavali, jer su oni bili vrlo dobri trgovci i uglavnom živjeli od trgovine. Uz to i sami Turci su, još od XV vijeka “podsticali doseljavanje Jevreja u gradove, jer su ih smatrali elementom koji razvija trgovinu i donosi blagodet”.
T. Đorđević ističe da su Jevreji morali biti stanovnici svih većih gradova na Balkanu još u XVI vijeku i da se u Sarajevu pominju još 1541. godine. Prema tome, logika nas vodi ka tome da su Jevreji morali biti stanovnici Novog Pazara mnogo prije nego što se pominju, dakle, prije XVIII vijeka. U jednom dubrovačkom izvještaju iz 1776. godine stoji da su sinovi Luke Miljkovića, dubrovačkog trgovca iz Novog Pazara, ustupili svoj bezistan u Novom Pazaru, jevrejskim trgovcima. Od tada Jevreji se vrlo često pominju u Novom Pazaru. Skoro svi putopisci koji su od kraja XVIII vijeka prolazili kroz Novi Pazar navode, pored ostalih, i Jevreje kao stanovnike Novog Pazara. Tako Andre Šomat ističe 1807. godine da je u Novom Pazaru bilo sto Jevreja. Smatra se da je u to vrijeme u evropskoj Turskoj živjelo oko 300 hiljada Jevreja. Ivan F. Jukić ističe da se među četiri hiljade novopazarskih domova nalazi i pet jevrejskih. Do ovakvog smanjenja broja Jevreja u Novom Pazaru u odnosu na 1807. godinu, kada ih je bilo stotinak, došlo je zbog Karađorđevih akcija na Novi Pazar 1809. godine, kada je ovaj grad mnogo stradao i kada je njegovo stanovništvo bilo primorano da se privremeno ili trajno skloni iz njega. Pretpostavljamo da je tada i mnogo Jevreja napustilo Novi Pazar, da su otišli u Sarajevo pa su se neki kasnije vratili a da se drugi nisu ni vraćali. Po Rusou u Novom Pazaru je 1866. godine bilo 200 Jevreja. Tridesetak godina kasnije (1896) registrovano je u Novom Pazaru 156 jevrejskih stanovnika: 73 muška i 83 ženska lica. Posljednji statistički podatak o broju Jevreja ostao nam je iz 1942. godine, kada su ih njemački fašisti povezane protjerali za Beograd, da bi ih tamo likvidirali na Sajmištu. Tada ih je u Novom Pazaru (u opštini) bilo 292.

Novopazarski Jevreji su igrali vrlo značajnu ulogu u privrednom životu Novog Pazara. Oni su se uglavnom bavili trgovinom i u tom pogledu, reklo bi se, vrlo uspješno zamijenili dubrovačke trgovce nastanjene u Novom Pazaru. Od 1882. godine oni su bili nosioci gro kapitala u Novom Pazaru. Na osnovu podataka prikupljenih 1961. godine Jevreji su u Novom Pazaru imali: 75 kuća, 32 dućana i u samoj okolini grada 25 njiva. Trideset i tri porodice bavile su se isključivo trgovinom. Tri jevrejska trgovca bili su najbogatiji ljudi u gradu. Zanatom se bavilo osam porodica, službenika je bilo sedam, radnika tri i ostalih sedam. Navodi se da su Jevreji u Novom Pazaru imali svoju školu; nju su mogla pohađati samo jevrejska djeca. Međutim, mali je broj onih koji su nastavljali školovanje u srednjim školama i na fakultetima. Iz upisnica Gimnazije u Novom Pazaru, za period do Drugog svjetskog rata, vidi se da je u njoj bilo i učenika Jevreja. Međutim, njihov uspjeh je bio prosječan i u tom pogledu nije bilo onih koji su odskakali sa uspjehom od ostalih učenika.

Sjedište jevrejske opštine bilo je u Novom Pazaru. Tu su im bili kapele i groblje. Prema tome, molitve su obavljali u sinagogi u Novom Pazaru i sahranjivali su se na svom groblju, takođe u Novom Pazaru, bez obzira da li živjeli u Novom Pazaru ili nekom drugom mjestu novopazarske jevrejske opštine. Jevrejska sinagoga očuvana je do naših dana ali je u jako zapuštenom stanju. Nalazi se u centru Novog Pazara, na središnjem dijelu reke Raške, s njene desne strane, stotinak metara nizvodno od glavnog gradskog mosta. Do prije desetak godina pored sinagoge se nalazio drveni most (poznat ovde kao Čivutska ćuprija, ali je zbog dotrajalosti nestao). Jevrejsko groblje bilo je locirano u tzv. Potok mahali – sada ulica Donji Aleksinac. Kako se o ovom groblju niko ne brine ono je izloženo nestajanju i sada je praktično ograđeno novim kućama. Postoji najozbiljnija mogućnost da ubrzo potpuno nestane. Nijedan od tih objekata kao nijedna od desetine jevrejskih kuća u Novom Pazaru nijesu stavljene pod zaštitu.

Većina Jevreja živjela je u Novom Pazaru, a bilo ih je u Sjenici, Dugoj Poljani, Tutinu i Raški, ali su svi ulazili u jednu opštinu čije je sjedište bilo u Novom Pazaru. Oni su u ta mala mjesta otišli iz Novog Pazara u vrijeme kada je u njima počela nešto snažnije da se razvija trgovina. Prvo su otišli Jevreji u Sjenicu, i to krajem prošlog vijeka, dok su u ostala mjesta otišli poslije Prvog svjetskog rata. Jevrejska opština u Novom Pazaru brojala je 1940. godine 292 člana. Od toga su bili u: Sjenici 27, Dugoj Poljani 10, Tutinu 9, Raški 5, i Novom Pazaru 241. Predsjednik opštine bio je Leon Bahar, a rabin Sadik Konforti. Novopazarski Jevreji su bili privrednici, osobito trgovci. Politika ih nije mnogo interesovala i nastojali su da žive izolovano od nje koliko su to mogli. U politiku su se uplitali samo onda kada je kroz nju trebalo da obezbijede neke svoje interese, najviše trgovačke. Tako su za vrijeme turske vladavine, a ona se ovde održala sve do 1912. godine, bili vrlo pokorni i odani režimu. Zbog toga su svoj osnovni posao – trgovinu, obavljali uspješno i bezbrižno. I novim političkim prilikama, nastalim poslije 1912. godine, takođe su se prilagođavali i u najvećem broju slučajeva bili uz onu političku partiju koja je bila na vlasti. U političkom životu su nešto aktivnije učestvovali kao radikali. U jednoj akciji, po sjećanju onih koji su je preživjeli, koju su radikali preduzeli 1925. godine protiv novopazarskih Muslimana, vidnog učešća su uzeli i novopazarski Jevreji. Poslije 1930. godine, među izuzetno rijetke revolucionarno nastrojene ljude novopazarskog kraja, vrijedno je pomenuti i ime Santa Montija, Jevrejina. Kao krojački radnik, vršio je propagandu o radničkim pravima i dizao glas protesta protiv ljudske eksploatacije. Kod savremenika je ostao u sjećanju i po tome što je često pominjao komuniste. Santo Montija je otišao još 1935. ili 1936. godine u Izrael, tako da su njegovi dalji rezultati na revolucionarnom planu ostali nepoznati. Moša Izrael bio je čovjek naprednih pogleda. Pomagao je štrajkače 1937/38. godine, pomažući ih materijalno pa je zbog toga bio proganjan. Moriš Papo bio je opozicionar do 1935. godine i imao je vidan uticaj naročito na mlade ljude.

Treba napomenuti da su Jevreji u gradu dosta izolovano živjeli pokušavajući da se ne miješaju mnogo sa drugima, osobito ako za to nijesu imali nekog, prije svega ekonomskog interesa. Tako, na primjer, niko se od novopazarskih Jevreja nije ženio nekom drugom osim Jevrejkom, niti su se Jevrejke udavale za Srbe, Muslimane ili nekog drugog, već samo za Jevreje. Kao najveći neprijatelji bili su im trgovci Muslimani ili Srbi, pa su i jedni i drugi nastojali da konkurencijom nanesu neprilike. Nijesu, naprimjer, birali sredstva da dođu do mušterija, da ih potkupe davanjem robe na veresiju ili pravljenjem ortakluka. Kada je Drugi svjetski rat otpočeo, novopazarski Jevreji su ocijenili tu situaciju kao veoma nepovoljnu po sebe. Pred aprilski napad na Jugoslaviju, oni su već počeli da sklanjaju svoju robu i druge stvari, osobito one vrednije, bilo gdje: kod komšija, kod ortaka, da je zakopavaju po svojim dvorištima, i skrivaju na bilo koji drugi način. Zlato koje su imali nijesu, po svoj prilici, nikom povjeravali, već su ga negdje sakrili. Jedan dio su Njemci otkopali nedaleko od Sinagoge i odnijeli. Dan prije zvanične kapitulacije Kraljevine Jugoslavije (17. aprila 1941.) njemačke fašističke snage ušle su u Novi Pazar. Dočekali su ih i pozdravili petokolonaši, koji su za njihov dolazak pripremili teren. Okupljenoj djeci Njemci su dijelili bombone, a starijim cigarete. Njihov brzi smještaj, poznavanje grada u koji su prvi put došli, disciplina i urednost, ostavili su snažan utisak na okupljene građane. Nekoliko mjeseci po ulasku okupatora u Novi Pazar zvanično je proklamovano pripajanje Novog Pazara tzv. Velikoj Albaniji. U novoj situaciji, u uslovima kada su nasleđene velike suprotnosti: ekonomske, nacionalne i druge, nastali su teški dani za ovaj grad i kraj. Vraćanjem prava na četvrtinu agama i begovima, predavanjem cjelokupne vlasti Muslimanima u ruke, suprotnosti su još više produbljene i one su 1941. godine prevazišle dozvoljene granice. Otpočela su međusobna ubistva i paljevine, pa je izgledalo da samo prisustvo okupatora u gradu sprečava otvoreni pokolj. Da nije bilo međuljudske solidarnosti kod onih trezvenijih, kao i rada Partijske ćelije, koja je formirana juna 1941. godine u Novom Pazaru, ishod novonastalih događaja mogao je imati katastrofalne posljedice. U svakom slučaju, dolazak Njemaca u Novi Pazar bio je velika tragedija i za Srbe i za Muslimane, a za Jevreje posebno.

Njemci su u Novom Pazaru zatekli oko 240 Jevreja. Tu su uračunata i četiri člana jedne porodice koja se tih dana doselila iz Tutina. Pedesetak Jevreja, koji su činili novopazarsku jevrejsku opštinu, nijesu zatečeni u Novom Pazaru. Većina ih je bila u drugim sandžačkim mjestima, a jedan broj se zatekao u predratnoj jugoslovenskoj vojsci, pa poslije kapitulacije nijesu dolazili u Novi Pazar. O novopazarskim Jevrejima Njemci su znali sve, čak i najmanju pojedinost. Pretpostavlja se da su do tih podataka došli preko dobro organizovane petokolonaške službe u Novom Pazaru na čijem se čelu nalazio Stevan Fišer, vojvođanski Njemac, a u Novom Pazaru je radio prije rata kao električar. Maltretiranje Jevreja otpočelo je odmah po ulasku Njemaca u Novi Pazar. Oni su još prvih dana počeli da uzimaju jevrejske zgrade, pokućstvo i druge stvari. Krajem aprila 1941. godine Ortskomanda u Novom Pazaru izdaje naredbu, kojom se ograničava kretanje Jevreja od 6-18 časova (za ostale građane do 21 čas). Određene su i ulice kojima su se Jevreji mogli kretati. Svako udaljavanja iz grada bilo im je zabranjeno bez dozvole Ortskomande, a praktično se takva dozvola nije mogla dobiti. Za njih su bile određene i prodavnice životnih namirnica iz kojih su se jedino mogli snabdijevati. Za otkup namirnica dati su im bonovi kojima se ograničavalo snabdijevanje. Svi novopazarski Jevreji i njihove radnje u Novom Pazaru bili su na vrijeme registrovani. Po odluci Ortskomande svaki Jevrejin je morao nositi žutu traku sa šestokrakom zvijezdom i natpisom “Jude” na lijevoj ruci. Pored već postojećih firmi na jevrejskim radnjama pojavili su se natpisi “Judengešeft”. Te registracije obavila je novopazarska opština po naređenju Ortskomande. Čitajući ovu naredbu, opštinski dobošar je ukazivao na njenu ozbiljnost i represalije koje bi uslijedile u slučaju njenog nepoštovanja.

Za Jevreje je ovo bio veliki udar. S njima se više niko nije smio družiti ni viđati na javnim mjestima. Dojučerašnji prijatelji, mušterije i ortaci bili su prinuđeni da ih izbjegavaju. Svaki pokret Jevreja bio je praćen, a svaki njihov razgovor sa drugim registrovan. Sve je ovo bio uvod u dalje i sistematičnije maltretiranje Jevreja koje će kasnije doći do punog izražaja. U stvari, to je bio početak djela nacističkog programa koji je išao ka potpunoj likvidaciji Jevreja. Sprovodeći ove odluke okupator je postizao dvostruki cilj: ekonomsko i psihičko iscrpljivanje Jevreja a njihovim maltretiranjem zastrašivanje ostalih građana. U sklopu prvih akcija protiv Jevreja u Novom Pazaru, Njemci su odmah po svom dolasku u Novi Pazar, odredili bogatije i uglednije Jevreje da im čiste prostorije u kojima su boravili. Sredinom juna formirana je i jedna brigada od Jevreja. Brojala je oko pedeset muškaraca. Svaki brigadir je dobio kramp, ašov ili lopatu, a na nogama su imali cipele sa debelim drvenim đonovima, koje su, prilikom korišćenja, izazivale lupu. Radili su svakodnevno po osam sati, pod strogom kontrolom straže. Kopali su rovove oko Kasarne, uređivali kasarsko dvorište i čistili klozete. Ta brigada je tako radila do kraja septembra, kada su se Njemci privremeno povukli iz Novog Pazara. U novoregistrovanim jevrejskim radnjama sa “Judengešeft”, Jevreji su ostali i dalje da rade, ali je trgovina veoma slabo išla. Novu robu nijesu dobavljali, a broj mušterija iz dana u dan bivao je sve manji, jer su se ljudi nerado usuđivali da ulaze u jevrejske radnje. Jednog junskog jutra sve jevrejske radnje su osvanule zapečaćene. Ključevi su uzeti i predati Ortskomandi. Početkom avgusta bila je određena popisivačka komisija kojom su rukovodili njemački oficiri. Popis je trajao desetak dana. Za vrijeme popisa Njemci su se dočepali najdragocjenijih stvari, dok je ono manje važno ostalo u radnjama. Krajem avgusta Opština je pozvala dvadesetak Muslimana i predala im ključeve od jevrejskih radnji. Dobili su i uputstva o načinu prodaje popisane robe. Ovi su već sjutradan otvorili radnje i počeli da prodaju robu. Prodavalo se samo ono što je bilo popisano, a novac od prodane robe ustupan je Opštini. Radnje su zatvorene ponovo početkom oktobra 1941. godine, zbog novonastale situacije – privremenog povlačenja Njemaca iz Novog Pazara, i tako ostale zatvorene do proleća 1942. godine. Tom prilikom je ostatak robe pokupljen, smješten u jednu radnju i rasprodat putem javne licitacije za svega nekoliko dana. Od svega toga Jevreji nijesu dobili ni dinar.

Drugog oktobra 1941. godine, Njemci su, sasvim iznenada, saopštili da se povlače iz Novog Pazara. Vlast u gradu predali su tzv. Albanskom komitetu na čijem se čelu nalazio Aćif Hadžiahmetović, trgovac iz Novog Pazara. Na ovu ideju Njemci su došli zbog vrlo ozbiljnih akcija partizana (Kopaonički odred) u Ibarskoj dolini. Plašeći se da budu opkoljeni i odsječeni, Njemci su donijeli odluku da napuste Novi Pazar. Za vrijeme petomjesečnog boravka u Novom Pazaru Njemci su uspjeli da dio svoje politike “zavadi pa vladaj” sprovedu i na novopazarskom terenu. Ionako teška naslijeđena neriješena pitanja, pitanja velikih suprotnosti koje predratna Jugoslavija nije bila u stanju da riješi, Njemci su uspjeli da još više zamrse. Međusobni sukobi Muslimana i Srba mogli su se svakog časa pretvoriti u otvoreni pokolj što je okupatoru jedino i godilo. Iako su ti kritični mjeseci krajem 1941. godine odnijeli najveći broj žrtava i donijeli velike neprilike u novopazarskom kraju, ipak do otvorenog pokolja i katastrofe većih dimenzija nije došlo kao što je to bilo u drugim sredinama. Razum i međusobna solidarnost uspjeli su da i u tim kritičnim minutima odigraju svoju ulogu.

U tom periodu meteža i haosa, kakvi se ovdje malo pamte, u Novom Pazaru su prebivali i Jevreji. Pokušavali su da se ne miješaju u sve te neprilike, a njih niko nije uznemiravao. Njihovi odnosi sa Muslimanima, pošto Srba više praktično nije bilo u gradu jer su se privremeno bili iselili, bili su sasvim dobri. Njemački fašisti su ponovo zaposjeli Novi Pazar 7. decembra 1941. godine. Njihov ponovni dolazak ponovo je zabrinuo novopazarske Jevreje, koji su sada očekivali dovršenje ranije započete akcije oko definitivnog istrebljenja Jevreja. I nijesu se u tome prevarili. Ovaj povratak Njemaca bio je za njih zaista tragičan. Negdje krajem marta 1942. godine, na jevrejski praznik Purim, Njemci su za nepuna tri sata pozatvarali sve ovdašnje Jevreje. Toga dana su dotjerali i Jevreje iz Duge Poljane, njih deset, i priključili ih novopazarskim zatvorenicima. Nijesu ovog puta poštedjeli ni iznemogle starce, ni djecu u kolevkama, ni trudnice. Izabrali su dan Purim da bi ponovili jevrejska stradanja. Akcija je bila dobro pripremljena, svi Jevreji su bili pozatvarani i izgledi na njihov spas bili su mali. Njemački SS policajci i albanski žandarmi protjerali su i u gradsku tvrđavu zatvorili 230 Jevreja, izbezumljenih i prestravljenih. Tamo su ih držali, gladne i žedne, puna tri dana. Četvrtog dana su ih izveli pred Kasarnu i poslije kraćeg zadržavanja formirali od njih kolonu. Po sjećanju savremenika, – bio je to dan užasa i patnji, kakvi se ne pamte. Na čudno zapomaganje i lelek ove preplašene i izmučene mase, na tužne žalopojke žena, na krike novorođenčeta koje je tog jutra ugledalo svijet, okupio se narod iz čaršije. Obliveni znojem, policajci, sa pripremljenim pištoljima i pendrecima, optrčavali su oko duge kolone koja se kretala glavnom ulicom. Nijesu dozvoljavali nikakav kontakt ni sa kim. U službi ove divljačke hajke, mogle su se čuti riječi gnjeva na njemačkom jeziku i plačom isprekidane rječenice uplakane Jevrejke: “Pa, ljudi, vidite li šta rade od nas!?”

Duga kolona sa po troje u redu, sa bajatim hljebom pod miškom, stisnutom rukom na kojoj je još uvek stajala, prije godinu stavljena, žuta traka, sa volujskim kolima u koja su potovareni iznemogli starci i djeca i Mošo Bahar koji je pao pri polasku i više se nije mogao dići i doći k svijesti, izgubila se u onom pravcu što vodi ka Raški. Potišteni, psihički i fizički iscrpljeni, pretpostavljali su šta ih sve očekuje. Ali, kao kod svih ljudi, i kod svakog od njih postojala je iskrica nade za spas života. I oni su bića koja se, i kad ih sekunde odvajaju od smrti, obnađuju i traže izlaza. Ali, ovog puta toliko predati sudbini, nijesu mnogo pomišljali da se mogu spasiti. I nijesu se prevarili. U Raški, gdje su stigli poslije petočasovnog pješačenja, svi su potovareni u furgone i otpremljeni u Kosovsku Mitrovicu. Odavde su protjerani za Beograd i smješteni u logor na Sajmištu, gdje su bili neko vrijeme, da bi u toku 1942. godine bili likvidirani svi do jednog. Mošo Bahar je strijeljan na putu ka Kosovskoj Mitrovici kod Leška, jer nije mogao da prepješači preko jednog mosta na Ibru. Pošto su Jevreji protjerani iz Novog Pazara, sva njihova imovina je propala. Najdragocjenijih stvari dočepali su se Njemci i njihovi saradnici. Jedan dio jevrejske ostavštine iskoristiili su ljudi kojima je bila povjerena na čuvanje: komšije, ortaci, mušterije, prijatelji. Na većinu onih kod kojih su Jevreji ostavili stvari, Njemci su vršili veliki pritisak da bi došli do njih. To su uradili i bugarski fašisti koji su kratko vrijeme boravili u Novom Pazaru 1943. godine. U potrazi za tom jevrejskom ostavštinom oni su prekopali brojna novopazarska dvorišta i porušili mnoge zidove. Do jednog dijela jevrejske imovine došli su i ustaše. Oni su za vrijeme privremenog boravka u Sjenici 1941. godine, otjerali sa Pešteri preko tri stotine grla krupne stoke koju su pokupili od jevrejskih ortaka. Uglavnom, likvidacijom novopazarskih Jevreja likvidirana je i njihova imovina tako da onom malom broju preživjelih Jevreja takoreći ništa nije ostalo.

Od svih novopazarskih Jevreja rat je preživelo 18. Jevreji koji su živjeli u Sjenici, a Sjenica je prvobitno pripadala Italiji, pa su bili pošteđeni. Kada su Italijani napustili Sjenicu, sjenički Jevreji niijsu htjeli da ostanu iza njih. Otišli su zajedno sa njima prema Podgorici, a tamo su ih pohvatali Njemci i protjerali u logor Bergen-Belzen. Dva lica su umrla u tom logoru, jedno je strijeljano u Kosovskoj Mitrovici, a 24 ih je preživjelo. Sada svi žive u Izraelu, izuzev Montija Arereta koji je bio aktivan učesnik NOB-a. Od dvije jevrejske porodice koje su živjele u Tutinu, jedna se vratila u Novi Pazar i stradala sa novopazarskim Jevrejima na Sajmištu. Druga porodica, od četiri člana, ostala je u Tutinu do 1943. godine (Tutin je pripadao Italiji), a tada je internirana u Bergen-Belzen. Troje od njih živi u Izraelu, a jedno u Albaniji. Na interesantan način spasli su se Jevreji iz Raške. Papo Isak uspio je da se prebaci, sa svih pet članova svoje porodice, u Aleksinac. Tamo su se predstavili kao Srbi. Isak je pustio duge brkove, nosio sukneno odijelo i šumadijske opanke. Uzeo je novo ime, Miodrag Jovanović. Pod takvim uslovima životi su im bili pošteđeni. Sada žive u Izraelu.

Poslije Drugog svjetskog rata u Novom Pazaru su ostale da žive samo dvije jevrejske porodice sa desetak članova. To su bile porodice Mentović, Arona i Moša. U drugim okolnim mjestima nije više bilo Jevreja. Aron je sa svojom porodicom otišao prije petnaest godina u Izrael, a Mošo, nešto kasnije, u Beograd.



About the Author

Redakcija
Redakcija




Konkursi regiona
 
 

 

Tito: ”Postavljanje vojnih baza u Evropi, na Bliskom istoku i u Aziji predstavlja trajnu prijetnju po mir”

Od (be)smisla postojanja NATO-a, do opasnosti podjele svijeta na sfere uticaja, Josip Broz Tito je još krajem pedesetih odlično razumio probleme koji muče svijet više od pola vijeka kasnije U autorskom tekstu „O određeni...
by Redakcija
 

 
 

Mustafa Memić: Muhamed Abdagić – za nezaborav

Tekst napisan u Sarajevu, 10. marta 1992. Avgusta 1991, u 76 godini života, nenadno je u Novom Pazaru preminuo Muhamed Abdagić, iz Sarajeva a zavičajno iz Sjenice. Bio je jedan od utemeljivača Matice Bošnjaka. Kao čovjek ...
by Redakcija
 

 
 

Novinarstvo u Herceg-Bosni prije okupacije

I prije okupacije izlazio je u Bosni jedan povremeni časopis, dva službena i dva neodvisna lista, o kojim ovdje pišem. Autor: Hamdija Kreševljaković (1922.) I. „Bosanski Prijatelj”. Još 1. prosinca 1846. pisao je ...
by Redakcija
 

 

 

Milena Preindlsberger Mrazović: Bosanski konj, ljubimac Bosanaca

Tekst koji donosimo objavljen je kao feljton u dnevniku Bosnische post (Bosanska pošta) – organ za politiku i privredu, koji je izlazio u Sarajevu od 1884-1918. godine na njemačkom jeziku. Objavljen je pod naslovom Das Bo...
by Redakcija
 

 
 

Rešad Kadić: Oporuka

Kada mi, Božijim određenjem, dođe smrtni čas, molim i želim da se postupi na slijedeći način: Da se o mojoj smrti ne daje nikakvo javno obavještenje, bilo u obliku osmrtnice ili oglasa u „Oslobođenju”. Da me se pos...
by Redakcija
 

 




Konkursi regiona