Avlija
Portal za kulturu, književnost i društvene teme
Advertisement



Portreti

22. Jula 2019.

Hadže Nasirudin Tusi – astronom i matematičar

More articles by »
Written by: Redakcija
Oznake: ,

HADŽE NASIRUDIN TUSI – ASTRONOM  I MATEMATIČAR

Pišu: Parvana Garaieva, Božidar Proročić

Hadže Nasirudin Tusi rođen je 18. febrruara 1201. godine  u horasanskom gradu Tus. Rano je počeo da se bavi jurisprudencijom, metodologijom jurisprudencije i prirodnim naukama. Kasnije je izučavao matematiku, medicinu, logiku, islamsku filozofiju. Hadže Nasirudin Tusi je ostvario neprocjenjive naučne rezultate u različitim disciplinama islamske učenosti. Može se reći da niko u muslimanskim društvima nije imao veći doprinos od njega u razvoju cjelokupne baštine islamskih nauka.

Prvo obrazovanje dobio je od oca, a zatim je studirao u gradovima Hamadan i Tus, zajedno sa sljedbenicima poznatih učenjaka tog vremena – Ibn Sina i Bahmaniar al-Azerbaijan (osnivača azerbejdžanske filozofske škole). U XIII vijeku islamska filozofija je još jednom dobila neosporan društveni značaj zahvaljujući neumornom radu i briljantnim rezultatima Nasirudina Tusija. U svom zavičaju, pred svojim ocem koji je bio poznati jurist, izuzetno rano je počeo da studira jurisprudenciju, metodologiju jurisprudencije i osnove racionalnih nauka. Najvjerovatnije u Tusu upoznao se i sa određenim djelima iz logike, prirodnih nauka i metafizike. Nakon toga, on odlazi u uticajne centre ondašnje učenosti, u obližnji grad Nišapur i kasnije u Bagdad, gdje će završiti najviše stepene stručnog tradicionalnog obrazovanja i odlično savladati značajna djela iz teologije (kalam), filozofije i matematike. Hadže je filozofiju učio kod Faridudina Damada Nišaburija, koji je pripadao četvrtoj generaciji učenika Ibn Sine.

Pred njim je detaljno izučio tekst poznate Ibn Sinine filozofske knjige Al-Išarat.Medicinu je, na osnovu teksta, takođe Ibn Sinine knjige Kanon, učio pred Kutbudinom al-Misrijem, a matematiku uglavnom kod glasovitog Kemaludina Ibn Junusa. Hadže je živio u jednom od najsurovijih perioda u istoriji muslimanskih društava. Tužne godine, nove sudbine i patnje, počinju onda kada se velikom Horasanu približavala nemilosrdna mongolska vojska iz centralne Azije i rušila i palila sve pred sobom. Nestali su, jedan za drugim, velelepni simboli islamske civilizacije i učenosti. Brojne škole i biblioteke od neprocjenjivog značaja potpuno su izgorele. U cijelom tom kraju, jedino su ismailitska vojna utvrđenja ostala zaštićena i relativno mirna. Po zahtjevu ondašnjeg zapovjednika ismailita, Hadže se sklanja u njihove tvrđave gdje, kao izvrsni naučnik, dobija poseban ugled i društveni uticaj. Moćni mongolski vladar Hulagu-kan svrgnuo je ismailite sa vlasti 1256. i zaposjeo sve sjeverne predjele današnjeg Irana. No, i on je pokazao izrazito poštovanje prema nauci i astronomiji, što je bilo uzrok da Hadže, možda neočekivano, postane njegov ugledni pomoćnik i naučni savjetnik. Uz podršku Hulagua, Hadže je 1259. godine osnovao spektakularnu opservatoriju u gradu Maraga, u današnjem iranskom Azerbejdžanu. Opservatorija je bila opremljena najboljim instrumentima od kojih su neki bili konstruisani prvi put. Za vrijeme Hulaguove vladavine, kao i za vrijeme vladavine njegovog nasljednika Abake, Hadže je bio izuzetno ugledan i uticajan političar.

Hadže Nasirudin se odvažno dao u odbranu peripatetičke filozofije i pobijanje svih primjedbi usmjerenih od strane ozbiljnog Aviceninog protivnika Fahrudina Razija, i to snagom čisto diskurzivnih demonstracija. Njegov svuda poznati komentar na Avicenin al-Išârât (Šarh al-Išârât) možemo, stoga, sagledati kao simbol spektakularne resurekcije diskurzivne filozofije u istočnim djelovima islamskog svijeta.  Pored toga, Hadže Nasirudin pravi još jednu prekretnicu u tokovima intelektualnih muslimanskih nauka ispisivanjem besprekorne teološke knjige Tadžrîd al-’i’tikâd (Uglađenost vjerovanja). U ovoj, bez sumnje, najutvrđenijoj teološkoj knjizi koja je nastala iz pera jednog muslimanskog učenjaka, on preusmjerava čitav tok islamske teologije (kalâm) tako što ovu intelektualnu granu približava i dovodi u sazvučje sa diskurzivnim zahtjevima čiste filozofske demonstracije. Hadže Nasirudin je, tako, jedan od pionira u velikom poduhvatu inkorporacije različitih intelektualnih nauka, poduhvatu zbog čijeg će kasnijeg dovršavanja ostati zauvijek proslavljeno ime najveličanstvenijeg muslimanskog filozofa/teozofa, Mula Sadre Širazija.

Nasirudin Tusi je bio duboko zainteresovan za različite oblasti nauke. Više od stotinu radova iz njegovih pera bilo je posvećeno astronomiji, matematici, fizici, medicini, filozofiji, etici, logici i drugim oblastima nauke. Ipak, astrofizika i matematičke studije imaju posebno mjesto u Nasreddinovoj kreativnosti. Tusi je autor više od dvadeset uspješnih studija u ovim oblastima. Radovi posvećeni matematici napisani su samo na arapskom, a studije astronomije napisane su na persijskom i arapskom jeziku. Među najpoznatijim djelima matematičara je “Šaklul-čita” (“Svestrana multilateralna brošura”), “Jame’ul-hesab” (“Plaketa i sakupljanje prašine”), “Veličina kruga”, Tahrir Oklidis (Evklid) Knjiga “Zichi-Ilhani” (“Astronomske tabele Ilhanida”), koja se sastoji od četiri dijela, stavila je ime naučnika u istoriju svjetske astronomije.

Većina savremenih istraživača smatra Nasirudina Tusina matematičarem. Njegovi radovi su odigrali važnu ulogu, ne samo na istoku, već iu razvoju geometrije i trigonometrije u Evropi. Godine 1594. rimski “arapski”, a zatim ” latinski euklidski”, preveden na latinski, uradio je veliki posao u širenju Tusijevih ideja u Evropi. Knjiga “Kompletna četverokutna bibliografija”, koja se sastoji od pet knjiga, poznata je kao rad koji igra ključnu ulogu u razvoju trigonometrije u Evropi. Prvi put u svjetskoj naučnoj istoriji, trigonometrija se smatra nezavisnom naukom. Ova brošura je prevedena na engleski, ruski i francuski jezik. U Nasirudinovim studijama algebre, popularnija je metoda ukorjenjivanja iz svih razreda i Binomova formula. Takođe je vrijedno pomenuti i brojne radove naučnika o istoriji, mineralogiji, fizici, medicini, ekonomiji, književnosti, muzici i, naravno, astronomiji. Među njima su “Istorija Bagdada”, “Knjiga o refleksiji i korekciji svjetlosti”, “Euklidska optika”, “Knjiga o dragim kamenima”, “Medicinski zakoni.”

Mnogi radovi Enciklopedijskog naučnika Nasirudina Tusija dostupni su u različitim bibliotekama širom svijeta. Može se naći u muzejima i bibliotekama u Bakuu, Parizu, Berlinu, Beču, Oksfordu, Kembridžu, Lajpcigu, Minhenu, Firenci, Kairu, Istanbulu, Moskvi, Sankt Peterburgu, Kazanu .

 

Tusi je stekao posebno priznanje u etici u orijentalnom svijetu svojim poznatim radom “Etika-Nasiri” i osnivanjem opservatorije Maragha. Azerbejdžanski profesor Habibulla Mammadbeili ( doktor fizike i matematike, svjetski poznati astronom) je široko proučavao radove Nasirudina Tusija u astronomiji i matematičkim naukama. Nasirudin počinje izgradnju opservatorije 1259. godine u sjeni brda na zapadu Marage . Nasirudin je lično uključen u projektovanje zgrada opservatorije i izgradnju astronomskih uređaja. Zajedno sa istaknutim astronomom i dizajnerom Muzeideddinom Ordijem, instalirao je pet novih, najstarijih ugrađenih astronomskih uređaja u opservatoriju. Nove konstrukcije razvijaju sami naučnici.Obezbijeđena je biblioteka sa 400.000 knjiga u Opservatoriji i škola za opremanje ovih akademskih centara. Interesantno je da su u ekspediciji bili i hrišćani, budisti, Nestorci i Jevreji zajedno sa muslimanima. To su bili Turci, Persijanci, Arapi, Mongoli, Kinezi, Gruzijci, Tatari, Jevreji i druge nacionalnosti. Opservatorija koju je izgradio Tusin ostavlja iza sebe sve poznate opservatorije na istoku zbog svoje veličine. Naučna aktivnost i astronomska zapažanja opservatorije Maraga dovela su do stvaranja kolektivnog rada pod nazivom “Astronomske tablice Ilhanida”. Dopisni član ANAS-a Zakir Mammadov istražuje nasleđe Nasirudina Tusija, ukazujući na činjenicu da je 1266. godine Margulova opservatorija radila sa N.Tusijem, i azerbejdžanskim inženjerom Kerimadinom Abubakrom Mahmud Oghlu Salmasom. Tako je Zakir Mammadov odbacio ideju prvog geografskog globusa u svijetu nauke od strane njemačkog naučnika Martina Bohima (1459-1507) na osnovu naučnih činjenica. Opservatorija Maraga odigrala je izuzetnu ulogu u razvoju astronomije. Nasirudin Tusi je umro 1274. godine u Bagdadu.

Godine 1981. proslavljeno je 780. godina od rođenja Tusija, napravljena je medalja inspirisana njegovim životom; snimljen je kratki film o životu Nasirudina Tusija. Astronomska opservatorija u Šamahi nazvana jeNasirudin Tusi na predlog Nacionalne akademije nauka Azerbejdžana. Jedan broj naučnih, obrazovnih i kulturnih institucija u Azerbejdžanu nosi njegovo ime.

800-to godišnjica njegovog rođenja obilježena je širom svijeta odlukom UNESCO- a. Tim jubilejom je predsjednik Republike Azerbejdžan Hejdar Alijev obrazovao posebnu komisiju koja je Dekretom presjednika Azerbejdžana Hejdara Alijeva od 13. juna 2000. godine donijela ukaz o proslavi 800 godina od rođenja Nasirudin Tusija.

 

Parvana Garaieva je specijalni dopisnik Azerbejdžanske državne informativne agencije (AZERTAG) za Centralnu Evropu i Balkan od 2011. godine. Ona prati vijesti iz regiona, uključujući bilateralne i multilateralne samite, a autor je više od stotinu analitičkih članaka i op-eds. Stacionirana je u Budimpešti.



About the Author

Redakcija
Redakcija





Konkursi regiona
 
 

 

Nj. E. Nataliya Fiyalka: Istorija se ponavlja ako se zanemaruju njene lekcije

CRNA GORA I UKRAJINA SU IMALE TEŽAK PUT DO NEZAVISNOSTI Razgovarao: Božidar Proročić   Vaša Ekselencijo recite nam šta zapravo 24. avgust znači u životu Ukrajine i Ukrajinaca?   24. avgusta Ukrajina slaviti Dan nezavi...
by Redakcija
0

 
 

Uglješa Kesić: Vilenjak Jan

Uglješa Kesić   VILENJAK JAN   Baš kad se jednom budio dan, na zemlju dođe vilenjak Jan, planeta ova, puna čudesa, postade njegova nova adresa.   Bio je malen, ko grudva snijega, samo je brada veća od njega...
by Redakcija
0

 
 

Nikos Kavvadias

NIKOS  KAVVADIAS, VJEČITI MORNAR GRČKE POEZIJE Piše: Božidar Proročić Nikos Kavvadias (grčki: Νικος Καββαδιας ) rođen  je 11. januara 1910. godine u gradiću Nikolski Ousouriski, u blizini Harbina, u Man...
by Redakcija
0

 

 

Ali-aga Šihlinski

ALI AGA ŠIHLINSKI, ARTILJERIJSKI GENERAL AZERBEJJDŽANA Piše: Božidar Proročić Ali-Aga Šihlinsku (azerbejjdžanski: Əli Ağa İsmayıl ağa oğlu Şıxlinski). Ali-Aga Šihlihnski je rođen 23. aprila 1865. godine u obla...
by Redakcija
0

 
Konkursi regiona
 

Objavljen izbor iz poezije Luiša de Kamoiša

U izdanju Udruženja za promociju kulturne raznolikosti „Alia Mundi“  upravo je objavljena knjiga „Vitez ljubavi“, izbor iz poezije najvećeg pesnika portugalske književnosti Luiša de Kamoiša. Ovo je prvi prevod ...
by Redakcija
0

 




Konkursi regiona

0 Comments


Be the first to comment!


Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *


Konkursi regiona